STRATEJİK YÖNETİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR

Rain Forest Blue Mountains

1. Giriş

Günümüz küresel Dünyasında; teknolojideki gelişmeler, değişen ve yeni oluşan pazarlar, müşteri beklentilerindeki farklılaşmalar gibi nedenlerden ötürü gün geçtikçe artan ve kızışan rekabet ortamında örgütler daha stratejik düşünmek durumundadır. Değişen Dünya düzeni, iş yaşamını da etkilemiştir ve imhacı rekabet ortamında örgütler ayakta kalabilmek için daha etkin ve verimli çalışmak durumundadır.

Etkin olmak kısaca, önceden belirlenen hedeflere ulaşmak biçiminde tanımlanabilir. Örneğin bir işletmenin hedeflediği üretim kapasitesine erişmesi, bir pazarlamacının önceden belirlediği satış rakamlarına ulaşması, bir sporcunun hedef seçtiği dereceleri elde etmesi gibi...

Öte yandan örgütler açısından hedeflenen sonuçlara ulaşmak her zaman etkinlik göstergesi olmayabilir. Şöyle ki, örgütler açısından etkin olabilmek, belirlenen hedeflere ulaşmada minimum kaynak kullanımı ve minimum maliyetle, yani verimli olabilmekle mümkündür. Bunun yolu da stratejik yönetim konusunda gerekenleri başarıyla uygulayarak kıt kaynaklardan en fazla getiriyi elde etmektir.

"Örneğin, belirli bir süre içinde ortalama hesaplarla 100 milyar liraya mal olabilecek aynı standart ve kalitedeki bir tesisi, aynı sürede 500 milyar liraya mal edince etkili oluyor muyuz? Ortalama fiyatı 300 bin lira olan bir somun ekmeği, yöredeki fırınlar kapalı olduğundan taksi ile uzak yöredeki bir fırından 4 milyon liraya (taksi parası dahil) mal etmek etkili olmak mıdır?.. Bu sorulara "evet etkili olunmuştur" cevabı verilebilir. Ancak verimli olunamamıştır. İşletme yönetiminde etkili olabilmek kadar verimli olabilmek de önemlidir.

Stratejik planlama ve stratejik karar alma süreçleri günümüzde büyük - küçük tüm örgütlerde kullanılan bir yönetim tekniği haline gelmiştir. Örgütlerin geleceğe yönelik amaç ve hedeflerinin belirlenmesinde stratejik yönetim tekniği önemli bir yer tutmaktadır. Daha önceleri literatürde bazı yazarlarca dile getirilmişse de, yönetim biliminde kavram olarak yer alması 1950 ve 1960'larda Alfred D. Chandler, Philip Selznick, Igor Ansoff ve Peter Drucker gibi kuramcılarla olmuştur.

Bu ünitede öncelikle strateji kavramı açıklanacak, ardından stratejik yönetimle ilgili temel kavramlar üzerinde durulacaktır.

 

2. Strateji Kavramı

Strateji kavramını kısaca, hedefe yönelmiş planlı eylemler birlikteliği olarak ifade edebiliriz. Literatürde strateji kavramının kökenine dair iki yaklaşım vardır. Birincisine göre kavram eski Yunanca'dan gelmiştir:

"Stratos (ordu) ve ago (liderlik) kelimelerinin bileşimidir. Temelde askeri bir terim olan strateji, bir ulusun veya uluslar topluluğunun, barış ve savaşta benimsenen politikalara en fazla desteği vermek amacıyla politik, ekonomik, psikolojik ve askerî güçleri bir arada kullanma bilimi ve sanatıdır. Taktik kavramından farkı, stratejinin 'ne yapılacağına' karar vermek anlamına gelirken, taktiğin 'nasıl' yapılacağını ifade etmesidir."

Diğer yaklaşım ise, Yunanlı General Strategos'un bilgi ve sanatına atfen kullanıldığıdır. Kısaca strateji, elimizde hangi kartlar olduğu değil, elimizdeki kartları nasıl oynadığımızdır.

 

3. Yönetim Bilimi ve Strateji

Günümüz küresel dünyasında stratejik yönetim, gün geçtikçe daha fazla önem kazanan bir olgu halini almaktadır. Değişen pazar koşulları ve ekonomik yapı, örgütlerde stratejik yönetim süreçleri üzerinde daha fazla odaklanmayı gerektirmektedir.

Strateji kavramının yönetim bilimi içinde değerlendirilmeye başlaması ve stratejik yönetimin önem kazanması, 20. yüzyılın ikinci yarısına denk gelir. Alfred D. Chandler, Peter Drucker gibi düşünürler kavramın örgütsel iletişimde önem kazanmasını sağlamışlardır.

Chandler, farklı yönetim yaklaşımlarının tek bir strateji etrafında uyumlandırılmasının önemine dikkat çekmiştir. Örgütün işlevleri veya birimleri arasındaki etkileşim, bir ya da iki yönetici tarafından gerçekleştirilecek biçimde sınırlandırılmalıdır. Chandler ayrıca örgütün geleceğe bakarken, uzun soluklu bir bakış açısı benimsemesinin önemine vurgu yapmıştır. Bu sayede örgüt bir yapı, yön ve odak noktası kazanacaktır.  Yönetim bilimi ve örgütsel yönetim konularında düzinelerce kitabı olan strateji kuramcısı Peter Drucker, stratejik yönetime farklı bakış açıları ve yöntemler kazandırmıştır. Drucker öncelikle amaçların önemine vurgu yapar. Amacını açık bir biçimde ortaya koyamayan bir örgüt, denizin ortasında dümensiz bir gemiden farksızdır Drucker açısından.

 

4. Stratejik Yönetim

Stratejik yönetim, yönetimsel etkinliklerin en üst basamağında yer alır. Örgüt stratejileri, örgütün üst düzey yöneticileri tarafından belirlenir ve örgüt ile çevresi arasında uyumlu bir birliktelikle gerçekleştirilir.

Stratejik yönetim; "bir örgütün uzun soluklu amaçlarına ulaşmada kullanacağı işlevler arası kararların biçimlendirilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi sanatı ve bilimidir. Herhangi bir örgütün vizyon, misyon ve amaçlarına yönelik plan ve politikalar geliştirme becerisidir."

Stratejik yönetim alanında önemli çalışmaları bulunan John M. Bryson’un tanımı ise şu şekildedir:

“Stratejik yönetim, bir organizasyonun ne yaptığını, varlık nedenini ve gelecekte ulaşmak istediği hedefleri ortaya koyan bir yönetim tekniğidir.”

Örgütün amaçlarını geliştirme sürecinde; insan kaynakları, doğal kaynaklar, hammadde, donanım gibi üretim kaynaklarını etkili ve verimli kullanabilme yöntem ve süreçlerinin belirlenmesi ve başarıyla uygulanması stratejik yönetim ile mümkündür.

Stratejik yönetim, örgütün genel veya kısa süreli yönetim işlerinden çok, geleceğe dönük uzun soluklu hedeflerinin belirlenmesini ve bunlara yönelik uygulamaların gerçekleştirilmesi sürecini kapsar.

Stratejik yönetim süreci içerisinde "vizyon", "misyon", strateji" temel kavramlar yer alır:

" • Vizyon, geleceğe yönelik gerçekleştirilebilir amaç ve hedefleri ifade etmektedir. Bir

başa ifadeyle, vizyon, organizasyonun ulaşmak istediğ geleceğin bir resmidir.

• Misyon, gelecekte ulaşılması istenen hedefe (vizyona) yönelik görev ve kararlılık

ifadesidir. Misyon, organizasyon açııdan “biz niçin varız?” sorusunun yanıtıdır.

• Strateji, geleceğe nasıl ve hangi yollardan ulaşılacağını gösteren genel bir

planlamadır."

 

5. Strateji ve Amaçlar

Amaçlar, gelecekte erişmeyi hedeflediğimiz durumdur. Önceden belirlediğimiz ve varmak istediğimiz sonuçları ifade eder. Örgütün gereksinimi ile amaçları arasında olumlu bir bağ söz konusudur. Gereksinimler amaçları besler ve amaçların gerçekleştirilmesi gereksinimlere pozitif bir geri besleme yapar .

Stratejik yönetim sürecinin ilk aşaması amaçların açık bir biçimde ifade edilmesi ve bu amaçlara ulaşmak için gerekli hedeflerin belirlenmesidir. Amaçlar, örgüt açısından uzun vadede varılmak istenen genel sonuçlardır, bu sonuçlara ulaşmak için gerekli kısa dönemli aşamalar ise örgütün hedefleridir.

Örgüt yaşamında, örgütün amaçlarından farklı olarak, üyesi olan bireylerin de kişisel amaçları olabilir. Fakat bu kişisel amaçların gerçekleşmesi ve bireylerin başarıya ulaşması ancak, örgütün uzlaşılmış ortak amaçlarına erişilmesi ile mümkündür.

Bu noktada örgüt stratejisini belirleyen yöneticiler açısından önemli bir görev de örgüt bireylerinin kişisel amaçları ile örgütün amaçlarını ortak bir paydada buluşturabilmek ve örgüt üyelerinin bu amaçlara yönelik farkındalıklarını artırarak, bu amaçları içselleştirmelerini sağlamaktır.

Örgütsel amaçların yönetilmesi; örgüt üyelerinin bireysel hedefleri ve amaçları ile örgütün vizyon ve stratejik amaçlarının uyumlandırılmasını gerektirir. Bu süreçte şu alt basamakları kapsamaktadır:

Başarının önündeki akıl-dışı etkenlerin belirlenmesi ve ortadan kaldırılması

Zaman Yönetimi

Stratejik amaçların sık sık gözden geçirilmesi

Stratejik amaçların uygulanabilirliğinin (fizibilite) değerlendirilmesi

Dönüm noktalarının ve temel amaçların hedeflerinin belirlenmesi.

Öte yandan, örgütün stratejik amaçlarının tüm üyelerce benimsenmesi ve bu amaçların başarıya ulaşması için gereken ilkeler şu biçimde sıralanabilir;

Amaçlar açık ve seçik olmalıdır.

Amaçlar gerçekçi ve çekici düzeyde olmalıdır.

Amaçlar esnek olmalıdır.

Amaçlar ölçülebilir olmalıdır.

Kısa ve uzun dönemde erişilecek amaçları birbirinden ayırmalıdır.

Amaçlar uygulayıcılar tarafından benimsenmelidir.

Amaçlar çalışanları motive edici olmalıdır.

Amaçlar her düzeyde birbirleriyle uyumlu olmalıdır (Eren, 2003).

 

6. Strateji ve Vizyon

Vizyon kelimesini kısaca örgütün uzun vadede ulaşmak istediği hedeflerin genel adı biçiminde dile getirebiliriz. Örgütün vizyonu bir bakıma örgütün ufkudur. Nasıl ki ufuk çizgisinin ötesini görmek mümkün değilse, vizyon da ancak ona yaklaştıkça beliren çevresel etkenlerle tekrar tekrar tasarlanması gereken hedeflerdir.

Vizyon, bir yöneticinin geçmişte ve şimdi düşünülmemiş ya da başarılmamış olan, gelecekte başarılmasını düşündüğü yapılması gerekenlerle ilgili açıkça ifade edilen ve o kişinin kendisine özgü (orjinal) düşünceleridi.

Bir örgütün misyonu ile vizyonu sık sık karıştırılan kavramlardır. Misyon örgütün kısa dönemli hedefleri iken vizyon uzun vadeli geleceğe yönelik amaçlardır. Öte yandan vizyonun kısa dönemli hedefleri olan misyon ile uyumlu olması stratejik amaçlara ulaşmada önemlidir.

Örgüt yönetiminde yine karıştırılan bir başka durum ise vizyon ile misyondan hangisinin önce geldiği sorusudur. Bu bağlama göre değişen bir durumdur. Örneğin yeni bir iş, program veya uygulama durumunda örgüt vizyonu hem misyona hem de stratejik yönetimin diğer evrelerine yol gösterici bir rol üstlenir. Öte yandan süregelen bir uygulama veya iş bağlamında örgütün misyonu hem vizyona hem de stratejik yönetimin diğer evrelerine yol gösterici durumuna gelir.

Etkin bir vizyon belirlemenin temel ilkeleri şu biçimde sıralanabilir:

Amaçların açık ifadesi ve anlam belirsizliklerinin azaltılması

Durumun açık ve anlaşılır biçimde ortaya konması

Parlak bir geleceğin tanımlanması

Akılda kalıcı ve hoş ifadelerin kullanılması

Amaçların gerçekçi bir biçimde ifade edilmesi

Vizyonun örgüt kültürü ve örgütsel değerlerle uyumluluk göstermesi.

 

 

 

7. Strateji ve Misyon

Örgüt misyonunu, İngilizce’de ki “mission” yani görev sözcüğü ile karıştırmamak gerekir. Örgütün misyonu; o örgütün görevini değil, sürekli amaçlarını ifade eder. Yani; örgütün ne iş yaptığını, ne için yaptığını, kim için yaptığını ve nasıl yaptığını açıklar. Örgütün var oluş amacını ve var oluş nedenini tanımlar.

Stratejik yönetim sürecinde misyon belirleme, örgütün temel varlık sebebini bize söyler. Şimdiye odaklanır ve örgüt açısından müşterinin (alıcı, customer?) kim olduğunu tanımlar. Ayrıca arzulanan performans düzeyi hakkında bilgi verir .

Stratejik yönetim sürecinde misyonun blirlenmesi, örgütün kendisini nasıl bir organizma olarak görmek istediğini açıklar. Bir örgütün misyonunun nasıl ifade edilmesi gerektiği konusunda belirli bir standart yoktur. Öte yandan bir çok örgüt kendi misyonunu aşağıdaki ifadelerle dile getirmektedir:

Örgütün ürettiği temel mal ya da hizmetlerin neler olduğu,

Örgütün hangi müşteri kitlesi ya da pazara hitap ettiği ( hedef Pazar),

Örgütün kullandığı temel teknolojilerin neler olduğu,

Örgütün genel iş yapma felsefesi,

Örgütün kendisini nasıl gördüğü.

Misyon belirleme, başarılı bir iç ve dış değerlendirme gerektirmektedir. İç değerlendirme, örgüt üyelerinin kendi içlerinde misyonu ne kadar benimsediklerinin ve bunu dışarıya nasıl yansıttıklarının anlaşılması açısından önemlidir. Dış değerlendirme ise, örügtün bütün çevresini de içine alan bir alanda misyonun nasıl algılandığını ortaya koymak ve farklı bakış açılarının kavranmasını sağlamak bağlamlarında stratejik yönetim açısından önemlidir.

Bir örgütün açık ve anlaşılır bir misyona sahip olmasının stratejik yönetim açısından bir çok önemli işlevi vardır. Bunlar şu biçimde sıralanabilir:

Bütün yönetici ve personelin benzer amacın gerçekleştirilmesi için bir arada olmasını sağlar.

Tüm örgütsel güçleri bir araya toplar, motivasyon sağlar.

Örgütün akılcı kaynaklar bulmasına yardımcı olur, stratejinin belirlenerek bunların tahsisine yardımcı olur.

Örgütün sorumluluğu ve yöneticilerin iş sorumluluğunu anlamasına yardımcı olur.

Örgütsel amaçların ve stratejilerin belirlenmesine yardımcı olur.

 

8. Stratejik Yönetimin Önemi

Günümüzde yaşanan ve hayatın her alanında görülen hızlı kültürel, ekonomik ve teknolojik değişimler örgütleri de derinden etkilemekte ve uzun soluklu önlemler almaya zorlamaktadır. Etkili bir örgüt yönetimi, birbiri ile tutarlılığı sağlanmış stratejik yönetim yaklaşımlarının uygulanmasını gerekli kılmaktadır. Örgüt yöneticilerinin önemli bir görevi, hem örgüt içindeki bireyleri ortak bir amaç etrafında toplamak ve onları bu amacı gerçekleştirmeye yönelik motive etmek, hem de örgütün çevresiyle bu ortak amaçları uzlaştırmaktır.

Öte yandan, herhangi bir örgütün amaçlarının ve varlık sebebinin açıkça ortaya koyulmasında ve bunun hem örgüt içinde hem de örgüt dışında açıkça kavranmasında stratejik yönetim olmazsa olmaz bir olgudur. Daha önce belirttiğimiz gibi, nereye gideceğine karar veremeyen, okyanusta oradan oraya savrulan, dümensiz bir gemi misali günümüz imhacı rekabet ortamında kaybolmamak için, amaçlarını açıkça ortaya koymuş ve bu yönde hedefe doğru etkin bir biçimde yürüyebilmek örgütler açısından stratejik yönetim süreçlerini daha da önemli kılmaktadır.

Stratejik yönetimin örgüt açısından bir başka önemi ise kaynakların daha etkin verimli kullanılmasını sağlamasıdır. Derinlemesine yapılmış bir stratejik analiz ve geleceğe yönelik belirlenmiş hedefler örgütün, hem maddi kaynaklarını hem de insan kaynağını etkin kullanabilmesinin yolunu açar.

Ayrıca stratejik amaçları ve hedefleri belirlenmiş bir örgüt, olası bir kriz ortamında yahut piyasadaki dalgalanma durumlarında, daha güçlü bir direnç sergileyecektir.